Vijgen met of zonder vlees

De levenscycli van de vijgenboom en de vijgenwesp zijn nauw met elkaar verbonden, zo nauw dat ze niet zonder elkaar kunnen. En dan bedoel ik niet dat ze elkaar dagelijks bellen op het werk, maar dat ze elkaar letterlijk nodig hebben om te overleven. De wesp brengt haar jeugd door in een vijg. In ruil daarvoor bestuift ze de vijgen van een andere boom.

Een vijg is eigenlijk geen vrucht, maar een bloemgestel. Omdat alle bloemen binnenin de vijg zitten, kan niet zomaar elk insect de bloemen bestuiven. Een nauwe opening aan de top van de vijg is de enige verbinding tussen de buitenwereld en de vijgenholte. Een vrouwelijke wesp geraakt er net door, al is de kans groot dat ze tijdens de passage haar vleugels en/of haar antennes verliest.

one does not simply

Na deze lastige doortocht legt de wesp eitjes en sterft ze. De vijg is ondertussen bevrucht door het pollen dat de wesp met zich meedroeg van een andere boom en verteert dankbaar het wespenlijk. Als wederdienst voorziet de vijg een veilig onderkomen en voedsel voor de larven die, eens ze zich ontpopt hebben tot volwassen wespen, een heel verschillende rol zullen vervullen afhankelijk van hun geslacht. Het eerste wat de broers en zussen doen is met elkaar paren. De vleugelloze mannetjes beginnen na de incestueuze betrekkingen meteen een uitweg te graven – niet voor zichzelf, maar voor de vrouwtjes. Die hebben wel vleugels en laten hun hardwerkende broers achter om te sterven. De vrouwtjes dragen niet alleen zaad van de mannetjes mee, maar hebben ook een voorraad stuifmeel bij zich. Afhankelijk van de soort verzamelen ze dit actief in een buidel of blijft het stuifmeel aan hun lichaam kleven. De vrouwtjes vliegen naar een andere vijgenboom en de cyclus kan opnieuw beginnen.

Wie goed opgelet heeft, beseft ondertussen dat het eten van vijgen niet zo’n vegetarische aangelegenheid is als je zou denken. Bij volledig gerijpte vijgen zijn de meeste wespenvrouwen al gaan vliegen, maar de mannetjes blijven achter en worden dus mee opgegeten. Bovendien zijn er altijd wel eitjes, larven, poppen en volwassen wespen die het niet overleven en dus in de vijg achterblijven als extra stukjes proteïnen. Strikte veganisten en andere carnofoben hoeven zich geen zorgen te maken; de meeste vijgen die je bij ons vindt, zijn steriele (en dus zaadloze) cultivars die niet door wespen bevrucht worden – ze worden in hun geheel niet bevrucht.

Vijg met veel "vruchtvlees"
Vijg met veel “vruchtvlees”

De co-evolutie tussen vijgen en wespen is zo sterk dat elke vijgensoort bestoven wordt door één bepaalde wespensoort. Het is zelfs zo dat vijgen die bestoven worden door wespen die het stuifmeel actief verzamelen in een buidel, maatregelen nemen tegen wespenvrouwtjes die toch zonder stuifmeel durven binnenkomen. Wespenvrouwtjes moeten enige moeite doen om het stuifmeel te verzamelen en zouden dus wel eens verleid kunnen worden tot het achterwege laten van hun aandeel in de overeenkomst. Dergelijke contractbreuk wordt echter door de vijgenboom genadeloos afgestraft. Vijgen die niet bevrucht zijn, worden door de boom geaborteerd, wat meteen ook het doodvonnis betekent voor de wespenbaby’s. Vijgenbomen die bevrucht worden door wespen die het stuifmeel per ongeluk verzamelen, aborteren bijna geen vijgen. Dit betekent dat het laten afsterven van niet bevruchte vijgen een aanpassing is aan het samenleven met wespen die actief stuifmeel verzamelen. Het is een strategie om zich te wapenen tegen valsspelers onder de wespenvrouwtjes. Het is een zinkharde wet in de natuur: er zijn altijd valsspelers, profiteurs die proberen het systeem te omzeilen, en wanneer je een tegenstrategie ontwikkelt, vinden de cheaters wel iets anders uit. Dat is de evolutionary arms race.

Bron: https://www.esa.org/esablog/research/the-story-of-the-fig-and-its-wasp/, http://en.wikipedia.org/wiki/Fig_wasp